CaspianLife, 23 ақпан. Қазақстанда ұсынылып отырған жаңа конституция – мемлекетті басқару архитектурасын жүйелі түрде жаңартуға бағытталған институционалдық қайта құру. 1995 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы тәуелсіз мемлекеттің берік құқықтық іргетасын қалыптастырды. Ал жаңа заң сол негізді сақтай отырып, билік тармақтарының өзара тепе-теңдігін, жауапкершілігін және тиімділігін жаңа сапалық деңгейге көтеруді көздейді.
Бұл өзгерістер жекелеген баптарды түзету емес, мемлекеттік басқару жүйесінің логикасын жетілдіру арқылы заманауи институционалдық модель қалыптастыруға бағытталған.
Жаңа модель бір палаталы Парламент құруды қарастырады. Бұл шешім заң шығару процесін жеделдетуге, саяси жауапкершілікті нақтылауға және қоғам мүдделерінің өкілдігін кеңейтуге бағытталған.
Пропорционалдық сайлау жүйесі арқылы саяси партиялардың рөлі артып, заңнамалық шешімдер қабылдау барысында қоғамдық пікір кеңінен ескеріледі. Бұл – өкілді демократияны сапалық тұрғыдан жаңғырту.
Жобада маңызды жаңалықтардың бірі – Халық Кеңесін құру. Бұл орган қоғам мен билік арасындағы тұрақты диалогты қамтамасыз ететін жаңа институт ретінде қарастырылады.
Халық Кеңесі стратегиялық мәселелер бойынша ұсыныстар береді, қоғамдық бастамаларды жүйелейді, әлеуметтік топтардың пікірін билікке жеткізеді, ұлттық бірлік пен келісімді нығайтуға ықпал етеді.Осылайша, өкілді демократия қоғамдық кеңесші механизммен толықтырылып, саяси шешімдердің сапасы мен ашықтығы артады.
Жаңа Конституция Президент институтының рөлін жүйелеп, оның өкілеттіктерін айқындай түседі. Президент ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын айқындайды, билік тармақтарының үйлесімді жұмысын қамтамасыз етеді, ұлттық қауіпсіздік пен конституциялық тәртіптің кепілі ретінде әрекет етеді, заңнамалық бастама құқығына ие және жоғары лауазымды тұлғаларды тағайындау және қызметтен босату рәсімдеріне қатысады.
Вице-Президент институтын енгізу басқару сабақтастығын қамтамасыз ететін қосымша кепіл ретінде ұсынылады. Бұл жүйелік тұрақтылық пен саяси болжамдылықты арттырады.
Институционалдық қайта құру тек орталық билік деңгейінде емес, өңірлік деңгейде де жүзеге асуда. Жаңа Конституция жергілікті өзін-өзі басқару тетіктерін күшейтуді көздейді.
Атап айтқанда, жергілікті органдардың өкілеттіктері нақтыланады, қаржылық дербестік мүмкіндіктері кеңейеді, азаматтардың жергілікті шешімдерге қатысу тетіктері жетілдіріледі, өңірлік деңгейде қоғамдық бақылау күшейтіледі.
Жергілікті биліктің дербестігі артқан сайын, басқару тиімділігі мен халық алдындағы жауапкершілік те күшейе түседі.
Жаңа Конституция азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейтіп, құқықтық мемлекет қағидаларын нақтылай түседі. Заң үстемдігі, сот тәуелсіздігі, мемлекеттік жауапкершілік секілді принциптер институционалдық деңгейде бекітіледі.
Бұл мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді арттырып, құқықтық мәдениетті дамытуға серпін береді.
Жаңа Конституция – институционалдық қайта құрудың кешенді моделі. Ол Парламент құрылымын жаңғыртып, Халық Кеңесі арқылы қоғамдық қатысудың жаңа институтын енгізіп, Президент өкілеттіктерін нақтылап, басқару тұрақтылығын күшейтеді, жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін дербестендіреді, құқықтық кепілдіктерді жаңа сапалық деңгейге көтереді.
Осылайша, жаңа Конституция – мемлекеттік институттарды кешенді түрде қайта құрылымдауға бағытталған стратегиялық құжат, ал 15 наурызда өтетін республикалық референдум осы институционалдық жаңғыруға халықтың тікелей қатысуын қамтамасыз етіп, қабылданатын шешімдердің легитимділігі мен қоғамдық қолдауын айқындайтын тарихи кезең болмақ.